Taxpayer's Rights

Koncepcje praw podatników (taxpayer's rights) i ich ochrona są blisko związane z ochroną praw człowieka (koncepcja praw człowieka jest jednak o wiele szersza niż taxpayer's rights). Prawa podatników muszą być postrzegane jako przedmiot ochrony. Ściśle mówiąc, ochrona praw podatnika jest ochroną jego praw. W związku z tym powstaje pytanie, jakie prawa powinny lub mogą być chronione?

Klasyfikacji praw podatników dokonał profesor Duncan Bentley. Oparta jest ona na metodzie egzekwowania prawa. Dwu warstwowy model taxpayer's rights zawiera dwie kategorie: primary legal rights oraz secondary legal rights. Bentley wyróżnił również primary and secondary legal rights oraz primary and secondary administrative rights. Podział ten nawiązuje do generalnej konstrukcji systemu anglosaskiego common law, gdzie publiczna administracja ma znacznie większy wpływ na wolność działania niż w porównaniu do systemu kontynentalnego. Według prof. Bentleya, primary legal rights są przyznawane przez konstytucje i umowy międzynarodowe. Są to między innymi: prawo do własności, prawo do sprawiedliwego traktowania, prawo do informacji, prawo do prywatności, prawo do odwołania od decyzji. Secondary legal rights, z drugiej strony, są powierzone podatnikowi w ustawodawstwie zwykłym. Prawa te mogłyby obejmować zarówno prawa ustanowione w prawie materialnym, jak i w prawie procesowym, które w rzeczywistości umożliwiają zastosowanie o charakterze generalnym.

 

Podatek jako forma daniny publicznoprawnej w sposób naturalny kojarzy się z ingerencją państwa w prawo do poszanowania własności podatnika. Ochrona własności stanowi współcześnie zasadę i konieczny warunek funkcjonowania demokracji wolnorynkowej. Z drugiej zaś strony, prawo własności rozpatrywane jako prawo 

człowieka nadal budzi wiele kontrowersji i na gruncie prawa międzynarodowego brakuje jednolitego podejścia do ochrony tego prawa. Podejmowane były nawet próby zakwestionowania przynależności tego prawa do kategorii podstawowych praw człowieka.

 

Zauważyć choćby trzeba, że o prawie własności nie traktują Pakty Praw Człowieka. Prawo to jest natomiast przedmiotem ochrony dwóch innych konwencji zawartych pod auspicjami ONZ-tu, a mianowicie Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z dnia 7 marca 1966 r. oraz Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia 18 grudnia 1979 r. Prawo jednostki do posiadania własności zarówno indywidualnie jak i wespół z innymi, połączone z zakazem arbitralnego pozbawiania własności, zawarte zostało w art. 17 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

 

Praktyczne znaczenie ochrony prawa własności na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, podobnie zresztą jak pozostałych praw chronionych tym dokumentem międzynarodowym, znajduje swój wyraz w orzecznictwie organów strasburskich. To Europejski Trybunał Praw Człowieka oraz dawna Europejska Komisja Praw Człowieka w swojej działalności orzeczniczej kształtują pewne standardy ochronne wskazując jednocześnie zakres zastosowania gwarancji prawa własności oraz okoliczności, w jakich prawo to może być ograniczone. Prawo do poszanowania własności prywatnej nie ma bowiem charakteru bezwzględnego. I choć współcześnie niewielu kwestionuje jego rudymentarne znaczenie dla autonomii i godności jednostki, to podkreśla się jednocześnie wiele funkcji społecznych, jaką własność powinna pełnić. Jednostka funkcjonująca w ramach określonej społeczności musi się zatem godzić z tym, że jej własność może być w pewnych przypadkach ograniczona, a niekiedy musi liczyć się nawet z możliwością wywłaszczenia, jeśli przemawia za tym ważny interes wspólnoty, w której żyje.

 

O tym, jak wiele kontrowersji budzi prawo do poszanowania własności prywatnej świadczy choćby fakt, że twórcy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka ostatecznie nie zdecydowali się na zmieszczenie tego prawa w samej Konwencji. Decydujące znaczenie w tej mierze miał problem odszkodowań związanych z nacjonalizacją mienia i kwestia ta przesądziła o niezamieszczeniu gwarancji prawa  własności w samej Konwencji. Wskazuje się, że zawężenie zakresu ochronnego. Konwencji do praw cywilnych i politycznych uzasadnione było również praktycznymi trudnościami w realizacji praw społecznych i ekonomicznych, a także brakiem konsensusu szczególnie biedniejszych państw na związanie się takimi zobowiązaniami.

 

Prawo państwa do nakładania podatków jest obecnie niekwestionowane. Jednak nie jest to nieograniczone prawo do orzekania i muszą zostać spełnione wymogi konstytucyjne i zobowiązań podjętych w ramach umów międzynarodowych, w szczególności tych wyznaczonych do ochrony praw jednostki i wolności. Konwencja składa się z 59 artykułów i została uzupełniona przez 14 protokołów dodatkowych. Niektóre z protokołów wprowadzają kwestie proceduralne, w innych zostały ustanowione nowe prawa gwarancji oprócz tych, zawartych w Konwencji. Katalog praw i wolności zagwarantowane w tych dokumentach jest bardzo obszerny, co sprawia, że jest to wyjątkowy instrument ochrony praw człowieka, jak i system jej wykonania. Istota tego systemu polega na instytucji skargi indywidualnej, które mogą być wnoszone przez każdego, kto czuje, że jego prawa zostały naruszone przez państwa - strony na mocy Konwencji. Wniosek musi być wytoczony przeciwko stronie - rządu krajowego. Konwencja przewiduje ETPCz do rozpatrywania petycji osób fizycznych i przypadków międzypaństwowych.

 

Umowa suwerennych państw umożliwiło stworzenie ponadnarodowego sądu, składające się z niezależnych sędziów, który kontroluje orzeczenia krajowego wymiaru sprawiedliwości. Był to bezprecedensowy krok w prawie międzynarodowym. Wprowadziło ono w życie teorię fundamentalnego charakteru praw człowieka, umieszczając prawa człowieka ponad prawem i praktyką państw. Co ważne, the Strasbourg machinery nie jest substytutem dla sądów krajowych, ale jest, w pewnym sensie ich rozszerzeniem.

 

Przed wejściem w życie Protokołu 11, osoby fizyczne nie miały bezpośredniego dostępu do Trybunału. Musieli oni zwrócić się do EKPCz, która jeśli uznała sprawę podnoszoną za zasadną, mogła zgłosić sprawę przed Trybunał w jego imieniu. Ponadto,  podczas ratyfikacji Konwencji państwa mogą zdecydować o odrzuceniu konkretnych klauzul przewidujących, indywidualny dostęp do Komisji, ograniczając tym samym możliwość ochrony prawnej dla osób fizycznych. Protokół 11 zniósł istnienie Komisji, rozszerzył Trybunał (przypisał do niego funkcje i kompetencje, które dotychczas były w posiadaniu Komisji) oraz pozwolono osobom indywidualnym zwrócenia się z sprawą bezpośrednio do niego. Wszystkie państwa – strony ratyfikując Protokół 11 uznały właściwość Trybunału do orzekania w sprawach przeciwko nim przez osoby fizyczne.

 

Należy zauważyć, że ani Konwencja, ani dodatkowe protokoły nie odnoszą się bezpośrednio do taxpayer's rights. Wręcz przeciwnie, tylko zasady dotyczące opodatkowania instytucji uzasadnione są ograniczeniem prawa posiadania, prawo państwa do kontroli korzystania z własności. Jednak znaczenie i zakres stosowania niektórych postanowień Konwencji i jej protokołów dodatkowych są wyjaśnione w orzecznictwie Trybunału. Istnieją więc orzeczenia ETPCz oraz decyzje nie istniejącej już EKPCz, które konstytuują podejście co do możliwości stosowania wybranych przepisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. 

Milena Bodych

Pytania i odpowiedzi zobacz więcej >>