Niemożliwość spełnienia świadczenia.

Co do zasady zobowiązanie polega na tym, że dłużnik powinien spełnić na rzecz wierzyciela określone świadczenie. Aby powstało ważne zobowiązanie, świadczenie dłużnika musi być jednak możliwe do spełnienia. Zgodnie z art. 387§1 kodeksu cywilnego umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna. 

Ustanowiony w art. 387§1 kc. zakaz zawierania umów o świadczenie niemożliwe stanowi w świetle obowiązującego stanu prawnego jedno z ograniczeń swobody umów w zakresie kształtowania treści. W kontekście zastosowania przytoczonego przepisu istotne znaczenie odgrywa prawidłowa interpretacja pojęcia „świadczenia niemożliwego”.

Niemożliwość spełnienia świadczenia:

W doktrynie prawa cywilnego wskazuje się powszechnie, iż niemożliwość spełnienia świadczenia może przybrać charakter: 

a) obiektywny – gdy świadczenie jest niemożliwe do wykonania nie tylko przez konkretnego dłużnika, ale przez każdą osobę. Zaprezentowane podejście jest konsekwencją zasady zgodnie, z którą dłużnik nie musi spełnić świadczenia osobiście. Warto przypomnieć, iż zgodnie z art. 356 kc. wierzyciel może żądać osobistego świadczenia dłużnika tylko wtedy gdy, wynika to z treści czynności prawnej, z ustawy albo właściwości świadczenia. W literaturze przedmiotu wskazuje się jednak, iż w przypadku świadczeń osobistych należy także brać pod uwagę przeszkody związane z cechami indywidualnymi zobowiązanego do świadczenia osobistego, np. inwalidztwem.

b) subiektywny - świadczenie jest niemożliwe do wykonania wyłącznie przez konkretnego dłużnika (w danym stosunku zobowiązaniowym), natomiast świadczenie możliwe jest do wykonania przez  inną osobę.

c) pierwotny – w tym przypadku wykonanie świadczenia jest niemożliwe do wykonania od chwili zawarcia umowy.

d) następczy – w sytuacji, w której świadczenie stało się niemożliwe już po zawarciu umowy. Przytoczona niemożliwość następcza nie skutkuje jednak nieważnością umowy, może wyłącznie uzasadniać odpowiedzialność kontraktową.

e) trwały (nieprzemijający) – gdy w świetle rozsądnych ludzkich przewidywań świadczenie nie stanie się możliwe do wykonania w niedalekiej przyszłości (uzależnionej od rodzaju świadczenia i celu zobowiązania).

f) przejściowy - jeżeli świadczenie nie jest możliwe do spełnienia wyłącznie w chwili zawarcia umowy (np. z powodu nieistnienia przedmiotu świadczenia) ale ten stan rzeczy ulegnie zmianie w przyszłości (np. rzecz, która ma stanowić przedmiot świadczenia, powstanie).

Niemożliwość spełnienia świadczenia w świetle art. 387§1 kc.:

Niemożliwość świadczenia, która zgodnie z art. 387§1 kc. powoduje nieważność umowy, musi być:

a) pierwotna, tj. gdy zachodzi w chwili jej zawarcia,

b) trwała, tj. gdy nie da się wskazać prawdopodobnej chwili ustania stanu niemożliwości,

c) obiektywna, ponieważ subiektywna niemożliwość spełnienia świadczenia nie podważa zobowiązania. 

Charakter niemożliwości świadczenia:

Nieważność umowy przewidziana w art. 387§1 kc. ma charakter nieważności bezwzględnej. Oznacza to, że zawarta przez strony umowa nie wywołuje żadnych skutków prawnych.W przypadku częściowej niemożliwości świadczenia odpowiednie zastosowanie znajdzie art. 58§3 kc., według którego w sytuacji, gdy nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części (chyba, że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana).  

Odnosząc się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2009 r. (sygn. IV CSK 81/2009) przy ocenie nieważności umowy, nie ma znaczenia czy przyczyny niemożliwości mają charakter:

a) praktyczny, tj. świadczenie fizycznie nie może być spełnione, zachowanie ma polegać na zachowaniu sprzecznym z prawami przyrody, czy

b) prawny, tj. istnieje prawny zakaz spełniania oznaczonych świadczeń.

Obowiązek lojalności:

Zgodnie z art. 387§2 kc., strona umowy, która w chwili jej zawarcia wiedziała o niemożliwości świadczenia, a drugiej strony z błędu nie wyprowadziła, zobowiązana jest do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o niemożliwości świadczenia.

Odpowiedzialnością odszkodowawczą przewidzianą w art. 387§2 kc. jest sankcjonowany obowiązek lojalności, jaki co do zasady ciąży na każdej ze stron zawierających umowę, oraz odpowiadające mu zaufanie partnera. W tym kontekście warto wskazać, iż zgodnie z art. 72§2 kc. strona, która rozpoczęła lub prowadziła negocjacje z naruszeniem dobrych obyczajów (w szczególności bez zamiaru zawarcia umowy) jest zobowiązana do naprawienia szkody, jaką druga strona poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy. W literaturze przedmiotu dosyć powszechnie podnosi się, iż lojalność kontraktowa wymaga m.in. poinformowania partnera o okolicznościach, jakie mogą mieć wpływ na jego decyzję zawarcia umowy, w tym wypadku - umowy już z góry nieważnej.

Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej:

Analiza art. 387§2 kc. prowadzi do wniosku, iż przesłankami obowiązku naprawienia szkody są:

a) wiedza jednej ze stron umowy o niemożliwości świadczenia (niezależnie od tego, czy chodzi o niemożliwość faktyczną lub prawną),

b) brak wiedzy drugiej strony o niemożliwości świadczenia,

c) brak powiadomienia drugiej strony o stanie niemożliwości świadczenia,

Zakres odpowiedzialności odszkodowawczej:

W doktrynie prawa cywilnego wskazuje się, iż przewidziany w art. 387§2 kc. obowiązek naprawienia szkody ogranicza się wyłącznie do tzw. ujemnego interesu umownego i polega na pokryciu poniesionych przez niedoszłego kontrahenta strat. Zgodnie z w/w koncepcją, naprawienie szkody obejmuje więc tylko to, co druga strona miałaby, gdyby nie wdała się w procedurę zmierzającą do zawarcia umowy. Najczęściej w tym przypadku chodzi o zwrot wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem (np. koszty przygotowania oferty) i zawarciem umowy (np. koszty przejazdu do miejsca zawarcia umowy, opłaty związane z zawarciem umowy, odsetki od zaciągniętego kredytu, koszty opinii i analiz).

W orzecznictwie sądowym wskazuje się jednak, iż omawiany obowiązek naprawienia szkody obejmuje dodatkowo utracone korzyści. Podstawową zasadą, wynikająca z art. 361§2 kc. jest bowiem naprawienie szkody w całości, tj. w zakresie straty jak i utraconych korzyści. Na potwierdzenie powyższego przywołuje się, iż w art. 387§2 kc. posłużono się zwrotem „szkoda”, a nie „strata”.

Grzegorz Czaja

Pytania i odpowiedzi zobacz więcej >>