Nowe rodzaje licencji cz. 1

W wyniku nowelizacji ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 2004r. do polskiego porządku prawnego wprowadzono pięć nowych licencji ustawowych, pozostających w zgodzie z postanowieniami tzw. dyrektywy internetowej. Nowe licencje dotyczą korzystania z utworów: dla dobra osób niepełnosprawnych, dla celów bezpieczeństwa publicznego lub na potrzeby postępowań administracyjnych, sądowych i prawodawczych oraz sprawozdań z tych postępowań, w celu reklamy wystawy publicznej lub publicznej sprzedaży, w związku z prezentacją lub naprawą sprzętu oraz w celu odbudowy lub remontu obiektu budowlanego.

Korzystanie z utworów dla dobra niepełnosprawnych.

Licencji przewidzianej dla dobra osób niepełnosprawnych należy przypisać zasadnicze znaczenie. Zgodnie z przepisem art. 331 ustawy z dnia 4 lutego 1994r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dozwolone jest korzystanie z utworów dla dobra osób niepełnosprawnych, jeżeli odnosi się ono do ich upośledzenia w sposób bezpośredni, jest podejmowane w rozmiarze, który wynika ze stopnia upośledzenia oraz nie ma charakteru zarobkowego. Ten nowy przypadek dozwolonego użytku publicznego stanowi instrument mający na celu wyrównywanie szans w dostępie do dóbr niematerialnych przez osoby niepełnosprawne. Uzasadnienia jego wprowadzenia należy doszukiwać się w szeroko pojmowanym interesie społecznym, gdyż bariery dostępowe w zakresie wiedzy oraz dóbr kultury stanowią przejaw negatywnego zjawiska, jakim jest wykluczenie społeczne osób niepełnosprawnych. Także prawodawca unijny zauważył potrzebę wprowadzenia tego rodzaju dozwolonego użytku i zobowiązuje państwa członkowskie do podjęcia, w każdym przypadku, wszelkich niezbędnych kroków w celu ułatwienia osobom niepełnosprawnym korzystania z dzieł (zob. dyrektywa 2001/29/WE), co w szczególny sposób wiąże się z zagadnieniem odpowiedniego formatu dzieł udostępnianych tym osobom. Omawiana postać dozwolonego użytku nie definiuje pojęcia niepełnosprawności ani osoby niepełnosprawnej, co wskazuje, iż nie zachodzi potrzeba odwoływania się do spełniania przez beneficjentów tego przepisu jakichkolwiek wymogów formalnych; nie zachodzi konieczność przedstawiania np. zaświadczeń o stopniu niepełnosprawności. Posiłkowo jednak można się odwoływać do treści art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 17 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, zgodnie z którym niepełnosprawność oznacza „trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy”. Zakres podmiotowy tego przepisu został określony w sposób bardzo szeroki i obejmuje on osoby dotknięte każdym rodzajem niepełnosprawności. Gdy chodzi z kolei o przedmiot korzystania, obejmuje on w zasadzie wszystkie utwory, które spełniają warunek wcześniejszego ich rozpowszechnienia. Co więcej przepis ten obejmuje swoim zakresem wszystkie pola eksploatacji, z tym jednak zastrzeżeniem, iż wykorzystywanie utworu musi znaleźć uzasadnienie w potrzebach osób niepełnosprawnych, czyli odnosić się w sposób bezpośredni do ich upośledzenia (pojęcie to należy rozumieć, na gruncie tego przepisu, w sposób analogiczny do pojęcia niepełnosprawności) i być podejmowane w takim rozmiarze, który wynika ze specyfiki i natury niepełnosprawności określonej osoby. Doktryna podnosi w sposób wyraźny, iż między charakterem niepełnosprawności a formą udostępnienia utworu zachodzić powinna określona relacja, tzn. iż możliwe jest tworzenie wersji audio utworów literackich, dokonywanie tłumaczeń przy użyciu języka migowego, a także tworzenie wersji utworów w języka Braille'a.

Korzystanie z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego lub na potrzeby postępowań administracyjnych, sądowych i prawodawczych oraz sprawozdań z tych postępowań.

Przewidziana przez art. 332 nowa forma dozwolonego użytku pozwala na korzystanie także z tych utworów, które nie zostały jeszcze rozpowszechnione, jednakże przy spełnieniu jednej z dwóch wymienionych w przepisie przesłanej:

1) dla celów bezpieczeństwa publicznego lub

2) na potrzeby postępować administracyjnych, sądowych lub prawodawczych oraz sprawozdań z tych postępowań.

Podkreślenia jednak wymaga, iż możliwość korzystania z utworów w wyżej wymienionych sytuacjach, nie uprawnia organów publicznych do eksploatowania utworów w zakresie większym niż wynikający z zaistniałej potrzeby postępowań, sprawozdań, czy też potrzebnych do zapewnienia bezpieczeństwa publicznego. Zakresem tego przepisu objęto korzystanie z każdej kategorii dzieł nie stosując w tym zakresie wyłączeń. Nie wprowadzono także ograniczeń, gdy chodzi o możliwości korzystania z utworów już rozpowszechnionych – możliwe jest korzystanie zarówno z całości dzieła, jak i tylko z jego fragmentów, bez konieczności uiszczania żadnych opłat. Ważną kwestią jest rozróżnienie treści art. 332 oraz treści art. 4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Stosownie do brzmienia art. 4, dokument urzędowy nie stanowi przedmiotu ochrony prawa autorskiego, a z kolei utwór włączony do materiału dowodowego, przez sam fakt stania się jego elementem, nie zmienia swojego charakteru i nie staje się przedmiotem wyłączenia spod ochrony autorskoprawnej, o jakim jest mowa w art. 4 ustawy.

 

Literatura:

1) red. J. Barta, System prawa prywatnego. Prawo autorskie. Tom 13, wyd. C.H.Beck, Warszawa 2007;

2) J. Brata, R. Markiewicz, Prawo autorskie, wyd. Wolters Kluwer, Warszawa 2011;

3) red. E. Ferenc-Szydełko, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wyd. C.H.Beck, Warszawa 2011;

4) R. Golat, Prawo autorskie. Komentarz dla praktyków, wyd. Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr sp. z o.o., Gdańsk 2008.

Małgorzata Wiśniewska

Pytania i odpowiedzi zobacz więcej >>