Przesłanki odpowiedzialności materialnej pracownika

Odpowiedzialność materialna pracowników związana jest z niewykonywaniem bądź nienależnym wykonaniem obowiązków pracowniczych, wskutek którego w mieniu pracodawcy zostaje wyrządzona szkoda. Niezależnie od tego pracownik może zostać również pociągnięty do odpowiedzialności porządkowej, karno-administracyjnej czy karnej. Kodeks pracy wyraźnie wskazuje na dwa rodzaje odpowiedzialności: za szkodę wyrządzona pracodawcy oraz za szkodę w mieniu powierzonym. Jeśli chodzi o pierwszą z nich to została ona w dużej mierze zróżnicowana w zależności od stopnia winy (umyślna bądź nieumyślna), jaką można przypisać pracownikowi w przypadku niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych. Z kolei odpowiedzialność za mienie powierzone została zróżnicowana na odpowiedzialność indywidualna oraz wspólną.

Przesłanki odpowiedzialności

Pracownik, który wskutek niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną na zasadach określonych w przepisach Kodeksu pracy. Oznacza to, że pociągnięcie pracownika do odpowiedzialności zależy od spełnienia czterech przesłanek: powstania szkody, bezprawności zachowania pracownika, istnienia związku przyczynowego między bezprawnością zachowania pracownika i wyrządzoną szkodą oraz winy pracownika. Ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy.

Szkoda

Przez pojęcie szkody należy rozumieć uszczerbek w majątku pracodawcy przejawiający się w różnicy między aktualnym stanem majątkowym pracodawcy a w tym, jaki by posiadał gdyby nie nastąpiło zdarzenie, które spowodowało ten uszczerbek. Odpowiedzialność pracownika łączy się zatem wyłącznie ze szkodą na majątku pracownika. Gdyby stosować reguły naprawiania szkody wynikające z przepisów Kodeksu cywilnego to naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono. Szkoda obejmowałaby zatem zarówno stratę poniesioną przez pracodawcę jak i utracone korzyści. Tymczasem regulacje Kodeksu pracy wyraźnie wskazują, że pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę w granicach rzeczywistej starty poniesionej przez pracodawcę. Ta reguła znajduje jednak zastosowanie wyłącznie w przypadku nieumyślnego wyrządzenia szkody. Oznacza to, że w przypadku umyślnego wyrządzenia szkody bądź tez w przypadku szkody wyrządzonej w mieniu powierzonym pracownik odpowiada w pełnej wysokości, a zatem także w granicach utraconych korzyści.

Bezprawność zachowania pracownika

Bezprawność zachowania pracownika ma miejsce zawsze wtedy, gdy pozostaje ono w sprzeczności z obowiązującym porządkiem prawnym. Chodzi zatem o to, aby szkoda została wyrządzona wskutek niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych. W kodeksie pracy bezprawność zachowania pracownika została ograniczona przez wskazanie sytuacji, w których pracownik odpowiedzialności nie ponosi. Jej wyłącznie dopuszczalne jest w takim zakresie, w jakim pracodawca lub inna osoba przyczyniły się do powstania albo zwiększenia szkody, a także jeśli szkoda powstała w związku z działaniem pracownika w granicach dopuszczalnego ryzyka, co stanowi wyraz zwolnienia pracownika z ryzyka prowadzenia działalności przez pracodawcę. W przepisach kodeksu pracy można wskazać okoliczności wyłączające bezprawność zachowania pracownika w przypadku powstrzymania się od wykonywania pracy w razie, gdy:

- warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom

- praca wymaga szczególnej sprawności psychofizycznej, a stan pracownika nie zapewnia jej bezpiecznego wykonania i stwarza zagrożenie dla innych osób

- wydane polecenie jest niezgodne z przepisami prawa pracy lub umowy o pracę. Niezależnie od tego wskazać można na okoliczności wyłączające bezprawność, uregulowane w przepisach Kodeksu cywilnego, które znajdowałyby w stosunkach pracy odpowiednie zastosowanie. Zaliczyć do nich można działanie w obronie koniecznej czy w stanie wyższej konieczności.

Związek przyczynowy

Związek przyczynowy wskazuje na konieczność istnienia obiektywnej więzi między szkoda a bezprawnością zachowania. Zgodnie z art. 115 k.p. pracownik ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. Przedmiotowa reguła odpowiedzialności została oparta na koncepcji tzw. adekwatnego związku przyczynowego, o którym mowa w art. 3611 k.c. Ustalenie istnienia związku wymaga w okolicznościach konkretnej sprawy odwołania się do wiedzy empirycznej w zakresie związków między zjawiskami zachodzącymi w świecie przyrody, Wymagane jest zatem potwierdzenie, że w określonym układzie stosunków społecznych pewne zachowanie prowadzi z reguły do określonego skutku.

Wina

Wina oznacza subiektywna ocenę psychicznego nastawienia pracownika do szkody. Przypisać ją można wyłącznie osobie, która ma zdolność do rozpoznawania swoich czynów i ich oceny. Nie można zatem przypisać winy sprawcy szkody działającemu z jakichkolwiek powodów w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażanie woli.

Ciężar dowodu

Ciężar dowodu zgodnie z zasada wyrażoną w art. 116 k.p., spoczywa na pracodawcy. Jest on zatem obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody. Zasada ta została właściwie przejęta z art. 6 k.c. Odpowiedzialność pracownika ma zatem miejsce wyłącznie w przypadku kumulatywnego spełnienia wszystkich przesłanek. Spory dotyczące odpowiedzialności materialnej kwalifikowane są jako sprawy z zakresu prawa pracy i rozpoznawane przez sądy pracy w postępowaniu odrębnym.

Dagmara Dominik

Pytania i odpowiedzi zobacz więcej >>