Państo prawa i wolny rynek 

W myśl art.7 Konstytucji RP państwo prawa to głównie organy  władzy publicznej działające na podstawie i w granicach prawa. Działania organów państwa są warunkowane  odwrotnością zasady  wolności obywatelskiej na tej podstawie organ państwowy może tyle na ile pozwala prawo. Natomiast wolny rynek  to sposób wymiany dóbr nad którym  bezpośredniej kontroli  nie sprawują żadne podmioty zewnętrzne, zwłaszcza organ władzy państwowej.

Orzecznictwo TK potwierdziło, że dopuszczalne są pewne ograniczenia wolności działalności gospodarczej, przy czym wyraźnie podkreśla, iż prawa i wolności jednostek mogą być ograniczane tylko, gdy jest to dopuszczalne w przepisach konstytucyjnych oraz traktowane w kategoriach wyjątków. Pewne ograniczenia powinny być wprowadzane tylko w ustawie i przy zachowaniu zasady proporcjonalności oraz tzw zakazu takiego ograniczenia prawa podmiotowego, które prowadziłoby do zmiany istoty tegoż prawa. Z zasady proporcjonalności wynika 5 obowiązujących ustawodawcę wymogów jakie powinny być spełnione w trakcie wprowadzania tych ograniczeń:

  1. wymóg celu, ze względu na który ograniczenie ma nastąpić,
  2. wymóg ustanowienia odpowiednich prawnych nakazów lub zakazów jako środków zapewniających realizację celu,
  3. wymóg przydatności ograniczenia danego prawa,
  4. wymóg konieczności ograniczenia danego prawa,
  5. wymóg zachowania tzw. proporcjonalności w znaczeniu węższym

Niedopełnienie choćby jednego z powyższych wymogów narusza zasadę państwa prawnego

Art. 22 Konstytucji RP stanowi, że „ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny”. Natomiast w art. 31 ust. 3 jest mowa o tym, że „ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”. Zaakcentowany został wymóg konieczności wprowadzenia ograniczeń. Według TK będzie on spełniony jeżeli ustanowione ograniczenia są zgodne z zasadą proporcjonalności. Ograniczenia mogą być wprowadzane tylko w niezbędnym zakresie, nie powinny przekraczać określonego poziomu uciążliwości, a także zachowane być powinny odpowiednie proporcje między naruszeniem uprawnień jednostki a chronionym interesem publicznym.

 Administracja publiczna w państwie prawa pojmowana jest jako ustrojowa funkcja państwa i samorządu terytorialnego polegająca na wykonywaniu zadań publicznych określonych prawnie. Organy, które dokonują tego mieszczą się w konstytucyjnych formułach władzy a umieszczone są we władzy wykonawczej pośród władzy ustawodawczej i sądowniczej. Administrację należy rozumieć jako atrybut organów władzy polegający na władztwie publicznym.  Takie założenie legło u podstaw tworzenia się administracji publicznej i jej rozwoju. Jednakże, wraz z upływem czasu i kształtowania się nowych modeli państwa i gospodarki rozpoczęły się przeobrażenia roli i zdań administracji publicznej.

Państwo prawne jest tworem, w którym wszelkie działania władz( trójpodział) oparte są na prawie i prowadzone są w jego granicach. Demokratyczne państwo prawne: prawo reguluje i obowiązuje wszystkich ludzi i organy władzy (normy abstrakcyjne) dodatkowo jest związane z wola społeczeństwa. Tylko władza ustawodawcza kształtuje system prawny. Jeżeli chodzi o administrację publiczną, która jest odpowiedzialna za wykonywania zadań państwa, to także w państwie prawa zmieniono jej wizję.  Organy Administracji nie mogą wykonywać innych czynności niż czynności prawne (polityczne). Wskazuje się na działalność reglamentacyjną (dzielenie dóbr) oraz świadczącą (regulowanie sposobu korzystania z tych dóbr). Administracja zajmuję się też konkretyzacją prawa(administracja decyzyjna). Jest skierowana na ochronę interesu publicznego lub konkretnej osoby. Pełni również funkcje właścicielskie – wykonuje uprawnienia skarbu państwa. Działania administracji opierają się na następujących zasadach:

-związania prawem całej działalności wszystkich organów administracyjnych

-wykonawczego charakteru działalności

-kontroli niezawisłego sądu nad wszelkimi działaniami

-odpowiedzialności prawnej organów i osób wykonujących administrację za swoje działania.

W nowym modelu państwa (demokratyczne państwo prawne) wyznaczono sfery ingerencji administracyjnej w działania jednostki. Pierwszą ze sfer jest policja administracyjna, której zadaniem jest ochrona bezpieczeństwa i porządku i spokoju publicznego, a w szczególności, życia, zdrowia i mienia, czyli nadrzędnych wartości w gospodarce. Drugą jest reglamentacja, której zadaniem jest takie ograniczenie składników procesów gospodarczych aby racjonalnie nimi gospodarować. Kolejne sfery obejmują świadczenia materialne i niematerialne, które polegają na zapewnieniu mat. I niematerialnych warunków życia. I ostatnią jest zakaz ingerencji administracji, tam gdzie nie stworzono jej obowiązku działania i nie ma wyraźnie określonych dla tych działań, ram.

W ramach ingerencji zasad wolnego rynku we wszelkie działania życia prywatnego i publicznego powstała sytuacja, gdzie zostały zmienione granice administracji publicznej i jej działań. Nastąpiła liberalizacja zakresów działań, osłabiono rolę i ograniczono ingerencję administracji w sferę gospodarki oraz praw i wolności obywatela. Administracja wycofała się z obszarów, gdzie jej obecność nie jest niezbędna. Coraz więcej działań administracji uległo procesowi prywatyzacji, czyli zredukowano działania, które wykonywała administracja na rzecz podmiotów prywatnych. Działania te tyczą się świadczeń materialnych i niematerialnych, które były dotychczas przypisane administracji. W ramach zwiększenia roli mechanizmów rynkowych w działania, doprowadzono do deregulacji w działaniach administracji. Zmieniono zakresy reglamentacji gosp. i zwieszono swobody związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

W ramach kształtowania się społecznej gospodarki rynkowej administracja przybrała nowe oblicze, oprócz związania z prawem zaczęto inaczej pojmować jej relacje z innymi podmiotami. Interesant zaczął być Klientem, regulacje administracyjne zostały zastąpione umowami cywilnoprawnymi. Za granice ingerencji administracyjnej uznano wolny rynek i wolność gospodarczą, które uznano za naczelne zasady funkcjonowania gospodarki. Występują rożne kategorie przesłanek ingerencji administracyjnej jednak za podstawową kategorię tej działalności uważa się szeroko rozumiany interes publiczny i interes indywidualny. W związku z czym granica ingerencji administracyjnej zawsze będzie rozumienie interesu publicznego. W sytuacji ingerencji administracji w gospodarkę granicą działań będzie sytuacja, w której obarczenie nowymi obowiązkami lub ograniczenia dotychczasowych praw doprowadzi do sytuacji, że będzie możliwa realizacja celów ustalonych ze względu na obywateli. 

Angelika Marszałek

Pytania i odpowiedzi zobacz więcej >>